لطفا صبر کنید ...
نظر شما چیست؟

نام (اختیاری)

پست الکترونیک

نظر شما

  

مشروح پرسش و پاسخ مشروح پرسش و پاسخ

پرسش 375

باتوجه به اعتقاد خاص تشیع به آخرالزمان و ظهور منجی و تلاش برای آماده‌کردن بشریت و اندیشیدن تمهیدات لازم برای چنین دوره‌ای و همینطور شرایط خاص کشورمان در دهه‌های اخیر باعث شده است تا جریان آینده‌پژوهی اسلامی با استقبال بی‌نظیری از سوی تعداد قابل توجهی از محققان حوزه و دانشگاه روبرو شود. حتی بخش قابل توجهی از محققین فعلی حوزه آینده‌پژوهی بیشتر بر روی موضوعات دینی متمرکز شده‌اند و از این روی وزن آینده‌پژوهی اسلامی در کشور بسیار قابل توجه است. در حال حاضر علاوه بر محققین حوزه که به‌صورت کامل برروی موضوعات آینده‌پژوهانه اسلامی متمرکز هستند بخش قابل توجهی از محققین آینده‌پژوه دانشگاهی نیز در این مسیر قدم گذاشته‌اند و حتی نسل اول آینده‌پژوهان دانشگاهی به‌صورت برجسته بر روی این حوزه متمرکز بوده و هستند بر این اساس انتظار می‌رود با رشد پژوهش‌های دینی در حوزه آینده‌پژوهی روبرو شویم که لازمه انجام پژوهش‌های ارزشمند در این حوزه همکاری حوزه و دانشگاه با تأکید بر رویکردهای نوین علمی است. مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر علاوه بر این‌که توانسته است بدنه علمی مناسبی از حوزه علمیه گرد هم آورد با جذب اساتید و دانشجویان دانشگاه‌های معتبر نیز بر غنای علمی خود افزوده است از دوستان عزیز فعال در حوزه آینده‌پژوهی اسلامی تقاضا می‌شود برای تقویت علمی این پژوهشکده و غنی‌تر کردن نشریات آن با ارسال مقالات و مطالب علمی خود همکاری کنند. در زیر لیست برخی از اساتید و دانشجویانی که در حوزه آینده‌پژوهی اسلامی فعال بوده و دارای کتاب و مقاله هستند برای آشنایی بیشتر تقدیم می‌شود شاید تعدادی از دوستان در این لیست نباشد که علت آن عدم شناخت ماست. 1. دکتر علی اصغر پور عزت 6. دکتر مصطفی تقوی 11. مصطفی ناصحی 2. دکتر محمد‌رحیم عیوضی 7. دکتر سید حمزه صفوی 12. آقای شراحی 3. دکتر محمدمهدی ذوالفقارزاده 8. دکتر غلام‌رضا گودرزی 13. .... 4. مهندس عقیل ملکی‌فر 9. مهدی احمدیان 5. دکتر عبدالرحیم پدرام 10. احمد کوهی


پاسخ

باسمه تعالی

 

سخنی درباب معنای صحیح آینده‌پژوهیِ دینی (اسلامی)

 

ساعت چهار و چهارده دقیقه بعداز ظهر روز سه شنبه 18 آبان‌ماه 1395 (برابر با 8 نوامبر 2016 مطابق ایمیل ارسالی) دوستی از روی گوشی آیفون خود مطالبی درباره «مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر» و فعالیت آنها بر روی «موضوعات آینده‌پژوهانه اسلامی» برای بنده ارسال کرد و از من خواست تا به عنوان یک متفکر و اندیشمند اسلامی که سالهاست در موضوع دین و ادیان جهان تحقیق و تدریس و تألیف می‌کنم، و نیز در مقام رئیس انجمن علمی آینده‌نگری ایران، که تا حدودی با الفبای آینده‌پژوهی آشنا هستم، نظرات خود را در مورد ایمیل مزبور ابراز کنم.

با تشکر از آن دوست عزیز و عذر تأخیر چهارماهه در پاسخگویی به درخواست ایشان، ذیلاً ابتدا اصل نامه ـ پیام ـ ایشان را می‌آورم و سپس سخنی چند درباب معنای صحیح آینده‌پژوهی دینی (اسلامی) را حضورتان تقدیم می‌نمایم.

اما اصل مطلب ارسالی:

باتوجه به اعتقاد خاص تشیع به آخرالزمان و ظهور منجی و تلاش برای آماده‌کردن بشریت و اندیشیدن تمهیدات لازم برای چنین دوره‌ای و همینطور شرایط خاص کشورمان در دهه‌های اخیر باعث شده است تا جریان آینده‌پژوهی اسلامی با استقبال بی‌نظیری از سوی تعداد قابل توجهی از محققان حوزه و دانشگاه روبرو شود. حتی بخش قابل توجهی از محققین فعلی حوزه آینده‌پژوهی بیشتر بر روی موضوعات دینی متمرکز شده‌اند و از این روی وزن آینده‌پژوهی اسلامی در کشور بسیار قابل توجه است. در حال حاضر علاوه بر محققین حوزه که به‌صورت کامل برروی موضوعات آینده‌پژوهانه اسلامی متمرکز هستند بخش قابل توجهی از محققین آینده‌پژوه دانشگاهی نیز در این مسیر قدم گذاشته‌اند و حتی نسل اول آینده‌پژوهان دانشگاهی به‌صورت برجسته بر روی این حوزه متمرکز بوده و هستند بر این اساس انتظار می‌رود با رشد پژوهش‌های دینی در حوزه آینده‌پژوهی روبرو شویم که لازمه انجام پژوهش‌های ارزشمند در این حوزه همکاری حوزه و دانشگاه با تأکید بر رویکردهای نوین علمی است.

مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر علاوه بر این‌که توانسته است بدنه علمی مناسبی از حوزه علمیه گرد هم آورد با جذب اساتید و دانشجویان دانشگاه‌های معتبر نیز بر غنای علمی خود افزوده است از دوستان عزیز فعال در حوزه آینده‌پژوهی اسلامی تقاضا می‌شود برای تقویت علمی این پژوهشکده و غنی‌تر کردن نشریات آن با ارسال مقالات و مطالب علمی خود همکاری کنند.

در زیر لیست برخی از اساتید و دانشجویانی که در حوزه آینده‌پژوهی اسلامی فعال بوده و دارای کتاب و مقاله هستند برای آشنایی بیشتر تقدیم می‌شود شاید تعدادی از دوستان در این لیست نباشد که علت آن عدم شناخت ماست.

  1. دکتر علی اصغر پور عزت

6. دکتر مصطفی تقوی

11. مصطفی ناصحی

  1. دکتر محمد‌رحیم عیوضی

7. دکتر سید حمزه صفوی

12. آقای شراحی

  1. دکتر محمدمهدی ذوالفقارزاده

8. دکتر غلام‌رضا گودرزی

13. ....

  1. مهندس عقیل ملکی‌فر

9. مهدی احمدیان

 

  1. دکتر عبدالرحیم پدرام

10. احمد کوهی

 

 

 

در پاسخ به درخواست این دوست عزیز نکات زیر را به اختصار هرچه تمام‌تر به استحضار ایشان و علاقمندان به این قبیل موضوعات می‌رسانم.

  1. ابتدا باید دید که آیا آینده‌پژوهی هم یک علم یا دیسیپلین علمی است یا خیر؟ که بنده این را در جای دیگری به تفصیل بحث کرده‌ام و اصل آن مقال را در مجموعه مقالات ذیل این سخن می‌‌‌‌آورم تا نیازی به تکرار نباشد.

اما ملخص کلام این است که اگر ما همه علم را به علم تجربی و تکرار‌پذیر و آزمودنی تقلیل بدهیم با قدری تسامح می‌توان گفت که آینده‌پژوهی و به تبع آن آینده‌نگاری نیز یک حوزه اندیشه علمی است.

  1. پس‌از اینکه معلوم شد چیزی علم است یا خیر، سپس می‌شود در باب چیستی، موضوعیت، هدف و غایت، یا بطور کلی فلسفه آن چیز بحث و گفتگو کرد. استاد ارجمند آقای دکتر رضا داوری اردکانی رئیس فرهنگستان علوم و خود بنده به‌عنوان مشاور ایشان و رئیس دفتر (مرکز) مطالعات آینده‌نگری فرهنگستان در این مورد سخنانی داشته‌ایم که باز آنها را نیز در مجموعه مقالات ذیل این مجموعه می‌آورم تا نیازی به نقل همه آنها در اینجا نباشد. باز مختصراً عرض می‌کنم که هدف از دیسیپلین آینده‌پژوهی مطالعه در باب آینده‌های ممکن (محتمل، بدیل، مطلوب، و غیره) و سپس تلاش برای ساختن بهترین آنها، در عین تلاش به منظور جلوگیری از ساخت و پردازش آینده‌های نامطلوب است. 
  2.  سومین نکته مقدماتی که بدون شک چالش برانگیزترین آنها هم هست مسأله «علم دینی» است که این اواخر، بخصوص در رابطه با علوم انسانی اسلامی، زیاد مورد بحث و جدل بوده است. بدیهی است قبل از بحث درباره وجود یا عدم وجود علم دینی ابتدا باید ببینیم علم دینی چگونه علمی است و تفاوت اصلی آن با علم غیردینی چیست تا سپس راجع‌به وجود یا عدم وجود آن نظر بدهیم. قبل‌از هر چیز لازم است بگوییم بسیاری از افراد، از سر عجله یا تساهل، علم دینی را با علم دین یکی می‌پندارند که این البته خلط مبحث بزرگی است. همچنین، در کنار اینها، افراد دیگری هم هستند که به اشتباه فکر می‌کنند اگر علمی را، اعم از علم آینده‌نگری یا فیزیک و شیمی و اجتماعیات و غیره، با چند حدیث و آیه و کلام دینی بیاراییم آن علم صورت دینی پیدا می‌کند، یا این‌که ما نسخه‌ای از یک علم دینی بیرون داده‌ایم! البته دسته ثالثی هم هستند که علم دینی را یکسره منبعث و مستخرج و مستنبَط از منابع دینی می‌دانند ولذا، چنان‌که گفتیم، بطور کلی علم دینی را با علم دین خلط می‌کنند. البته همه اینها در کمپ (اردوگاه) طرفداران وجود علم دینی است، والاّ در کمپ مخالفان که اصلاً چنین حرف‌هایی مطرح نیست و می‌گویند که علم، علم است و دینی و غیردینی هم ندارد (که این البته، چنان‌که خواهیم گفت، سخن چندان درست و کاملی نیست و جای خدشه دارد).

حتماً می‌دانید که دوستان و اساتید بزرگواری چون استاد دکتر مهدی گلشنی، دکتر سیدحسین نصر، آقای دکتر سعید زیباکلام، و دیگران درباره علم دینی قلم زده‌اند (به‌عنوان نمونه نک مهدی گلشنی، از علم سکولار تا علم دینی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1377؛ سید حمیدرضا حسنی و دیگران، علم دینی: دیدگاه‌ها و ملاحظات، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1386). در مقابل، عده‌ای هم از اساتید حوزه و دانشگاه و صاحبنظران این رشته، نظیر آقای دکتر سروش، بر این عقیده‌اند که چیزی به‌نام «علم دینی» وجود ندارد و ماهیت علم مستقل از دین است (علم دینی، پیشین، صص 201 تا 232).

  1. به‌زعم اینجانب و سایر کسانی‌که به امکان وجود علم دینی قائل هستند، علم دینی عبارتست‌از اصول و قواعد و ضوابط علمی‌ای که از ذهن یک عالم متخصص خداباور تراوش می‌کند. به عبارت دیگر، وقتی‌که فرد عالم و دانشمندی ـ در هر یک از حوزه‌های علوم بشری ـ به داده‌های حسی، تجربی، ادراکی و غیره مورد ملاحظه و مشاهده خویش می‌نگرد تا از دل آنها اصول و قواعد و قوانینی را در آن رشته کشف و بیان کند، چنان‌که مقدمات پیشینی ذهنی وی خداانگارانه باشد، لاجرم اصولی را که تبیین می‌کند دینی و خدابنیاد خواهد بود. از همین جهت هم هست که با ملاحظه داده‌هایی واحد مثلاً در حوزه فیزیک و نجوم، یک عالم خداناباور (فیزیکال، ماتریال، سکولار) مثل استیفن ‌هاوکینگ می‌گوید مطابق این داده‌ها، جهان خداوندِ خالقی ندارد و مبتنی بر بی‌نظمی است و برحسب شانس و تصادف بوجود آمده است، و یکنفر عالم خداباور (الهی، مذهبی و غیره) مثل ماکس پلانک یا آلبرت اینشتین هم با مشاهده همان داده‌ها می‌گوید ببینید! عالم نظم دارد، پس خدای ناظمی هست، یا به اصطلاح «با هر گردنده، گرداننده‌ای هست».

بدین ترتیب ملاحظه می‌شود که در علم دینی نه «معلوم» (طبیعت، جامعه، جهان مخلوقات) متفاوت است و نه داده‌ها و اطلاعات علمی فرق می‌کند، بلکه این فقط تحلیل و تفسیر فرد عالم از آن داده‌ها است که تفاوت دارد.

باتوجه به توضیحات بسیار مختصر ارائه شده اکنون، در ادامه سخن، به بحث و بررسی مفاد اطلاعیه (اعلامیه) تأسیس یا راه‌اندازی «مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر» که ذیل آن نام ده ـ دوازده نفر از به اصطلاح آینده‌پژوهانی که اینجانب نیز از نزدیک سه ـ چهار نفر از ایشان را می‌شناسم آمده است می‌پردازیم.

  1. در ابتدای متن ارسالی آمده است «باتوجه به اعتقاد خاص تشیع به آخر‌الزمان و ظهور منجی و تلاش برای آماده کردن بشریت و اندیشیدن تمهیدات لازم برای چنین دوره‌ای... » که در این رابطه باید عرض کنیم که اولاً بحث آخرالزمان (end times) نه تنها اختصاصی به تشیع ندارد، بلکه اهل تسنن و پیروان همه ادیان ابراهیمی و حتی ادیانی مثل دین زرتشتی (که البته ازنظر ما شیعیان ریشه آسمانی دارد) نیز بدان اعتقاد دارند (برای توضیحات بیشتر نک. عبدالرحیم گواهی، یکصدوده مقاله، انتشارات کلیدر، 1392، مقاله 21) و ثانیاً بحث آخرالزمان، چه در تشیع و چه در ادیان و مذاهب دیگر، بیشتر بحثی فرجام‌شناختی (eschatological) است که مطلقاً ربطی به آینده‌پژوهی ـ اعم از دینی یا غیردینی آن ـ ندارد، چون‌که یکی راجع به 5 تا 10، یا حداکثر 50 سال آینده بحث می‌کند و دیگری راجع‌به دوران پایان حیات بر روی کره زمین که شاید دهها هزار سال بعد باشد و فعلاً ما در ساختن آن سهم مستقیمی نداریم (البته غیر از دعا برای فرج امام زمان عج).

در همین راستا قابل ذکر است که همه کسانی‌ هم که در این زمینه چیزهایی نوشته‌اند، ازقبیل «مرگ خدا»ی نیچه، «پایان جهانِ» میشل فوکو، «جنگ تمدن‌های» ساموئل هانتینگتون، یا «سیطره کمیت و علائم آخر زمان» رنه گنون (مرکز نشر دانشگاهی، 1361) هیچ کدام علی‌القاعده کار آینده‌پژوهانه‌ای نکرده‌اند.

  1. در ادامه متن ارسالی آمده است «همین‌طور شرایط خاص کشورمان در دهه‌های اخیر باعث شد تا جریان آینده‌پژوهی اسلامی با استقبال بی‌نظیری... روبرو شود» که در اینجا نیز بیشتر همان آینده‌پژوهی به معنای «تلاش به‌منظور ساختن آینده‌ای مطلوب و جلوگیری از شکل گرفتن آینده‌های نامطلوب» برای آینده‌های نزدیک و در دسترس و قابل پیش‌بینی و برنامه‌ریزی مطرح است، کاری که همه ملل راقیه عالم انجام می‌دهند و کم‌وبیش به نتایج مطلوب خویش نیز دست پیدا می‌کنند. هرچند که البته در جامعه‌ای اسلامی ـ اسلام به معنای حقیقی کلمه و نه جوّ هیجان و شعار و شور (به جای شعور) و غوغا سالاری و عوام‌زدگی ـ در کنار اهداف و غایات مادی و دنیوی جهت تأمین رفاه این جهانی ابناء بشر، اهداف و مقاصد روحی / معنوی جهت تأمین سعادت اخروی بشر هم مطرح است.
  2. در ادامه متن آمده است «حتی بخش قابل توجهی از محققین فعلی آینده‌پژوهی بیشتر بر روی موضوعات دینی متمرکز شده‌اند و از این روی وزن آینده‌پژوهی اسلامی در کشور بسیار قابل توجه است» که بنظر می‌رسد ارزیابی خیلی دقیقی نباشد. چه آن‌که اولاً در حوزه آینده‌پژوهی ما هنوز در ابتدای راه هستیم و خیلی مانده تا آینده‌پژوهی‌ای مثلاً مثل کشوری چون ژاپن در فرهنگ ما نهادینه شود؛ ثانیاً، از معدودی آینده‌پژوه نسبتاً وارد و آشنا به شیوه‌های آینده‌پژوهی که در بازار کار مشغول فعالیت هستند چهار تا و نصفی از مشهورترین آنها متأسفانه بدجوری به کارهای درآمدزا و حرف‌های دهن‌پرکن و پروژه‌های نان‌آور مشغول هستند، به نحوی‌که ظریفی می‌گفت فلانی می‌بینی که حسن و حسین و تقی و نقی که در این حوزه اسمی در کرده‌اند چگونه پول پارو می‌کنند!؟ ثالثاً، از همه مهمتر این‌که ما اکنون گرفتار تورم و رکود و بهره‌ بانکی و قاچاق کالاو بیکاری و فقر و تعطیلی کارخانجات و کم‌آبی و ریزگردها و آلودگی هوا و تقلب در ساخت مواد غذایی و رشوه و ارتشاء و غیره هستیم که جملگی با آینده‌پژوهی غیراسلامی یا غیردینی هم قابل حل و فصل‌اند (مثل کره و ژاپن و هلند و سوئیس و سوئد و جاهای دیگر) و آینده‌نگری اسلامی ـ اگر واقعاً کسی پیدا شود که فی‌الواقع هم آینده‌پژوه باشد و هم اسلام‌شناس ـ بیشتر در حوزه‌هایی مانند دزدی و فحشاء و دروغ و تقلب و مفاسد اخلاقی و اجتماعی کاربرد دارد تا تنظیم معاش و رفاه مردم.
  3. در ادامه متن گفته شده «در حال حاضر» علاوه بر محققین حوزه که به‌صورت کامل بر روی موضوعات آینده‌پژوهانه اسلامی متمرکز هستند، بخش قابل توجهی از محققین آینده‌پژوه دانشگاهی نیز در این مسیر قدم گذاشته‌اند که البته چندان روشن نیست این «موضوعات آینده‌پژوهانه اسلامی» کدام‌ها هستند و عزیزان کدام یک از خیل عظیم مسائل و مشکلات جامعه امروزی ایران را «موضوعات آینده‌پژوهانه اسلامی» می‌دانند و کدام‌ها را موضوعات آینده‌پژوهانه عمومی (غیراسلامی) تلقی می‌کنند؟
  4. در ادامه اطلاعیه برادران عزیز همچنین از «رشد پژوهش‌های دینی در حوزه آینده‌پژوهی» سخن به‌میان آمده که سخن مفید فایده‌ای نیست. درست مثل این‌که کسی از رشد پژوهش‌های دینی در حوزه فیزیک یا شیمی یا مواد نانو سخن بگوید. قبلاً اشاره کردیم که با نگاه، رویکرد، یا مقوّمات پیشینی دینی به موضوعی نگاه‌کردن بکلّی با انجام پژوهش‌های دینی در آن حوزه فرق دارد، اولی مطالعه و پژوهشی علمی است و دومی مطالعه و پژوهشی دینی.    
  5. از آن‌جایی‌که تقریباً همه برادرانی که نامشان در ذیل این بیانیه (اطلاعیه؟) آمده از نسل بعد از ما هستند برحسب سخن شریف مولانا جلال‌الدین محمد بلخی (مولوی) که می‌فرماید:

                                هیـن بگو تا ناطقه جو می‌کند

تا به قرنی بعـد ما آبـی رسـد

                                گرچه هر قرنی سخن نو آورد

لیک گفت سالفان یاری دهد

 

 

خدمت این عزیزان یحتمل جوانتر از خودم عرض می‌کنم که برادران! موضوع «علم دینی» مسأله ظریف و دقیقی است که اگر درست فهمیده و مطرح نشود نتیجه عکس خواهد داد و ما را از مقصد و مقصود خویش دورتر خواهد ساخت. لذا باید خیلی مراقب بود و در این باب بسیار با تأمل و سنجیده حرف زد. فذّکر ان نفعت الذکری

  1. دیگر این‌که برادران! بی‌خودی شلوغ کردن و های و هوی بی‌جا راه‌انداختن و طرح‌های بی‌حاصل درافکندن و «تعمیمات عجولانه» (hasty generalizations)  صادر کردن، اگر از پی «رفع دخل مقدر» ای نبوده باشد، کارچندان ضروری، معقول و بخردانه‌ای نیست. العاقل یکفیه الاشاره. از شما عزیزان خردمند انتظار می‌رود که بسیار حکیمانه‌تر از این‌ها گام بردارید. انشاءالله
  2. سرانجام اینکه عزیزانِ مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر، از دوستان عزیز فعال در حوزه آینده‌پژوهی اسلامی تقاضا کرده‌اند که برای تقویت علمی این پژوهشکده و غنی‌تر کردن نشریات آن با ارسال مقالات و مطالب علمی خود با ایشان همکاری کنند ولذا بنده هم نسخه‌ای از این وجیزه را خدمتشان ارسال می‌کنم تا شاید به همت این عزیزان خلعت طبع بپوشد.

                       

                                                                                                   عبدالرحیم گواهی

                                                                                             28 اسفندماه 1395




پاسخ دهنده : دکتر عبد الرحیم گواهی
بازدید : 97    نظرات درج شده :
برچسب های مرتبط :


درج نظر شما



نظرات درج شده

هیچ نظری در این بخش ثبت نشده است


کلیه حقوق متعلق است به مرکز پژوهش ادیان جهان
Copyright 2011-2012 World Religion Research Center All rights reserved
Designed & Powered by RedPineSoft
بازدید امروز : 132
بازدیـــــد کـل : 335399
خبــرنـامه مرکز پژوهش ادیان جهــان
ایمیل خود را وارد کنید و آن را به لیست خبرنامه اضافه و یا از آن حذف نمایید
عضویت در خبرنامه افزودن ایمیل به خبرنامه حذف ایمیل از خبرنامه